De Zwarte Populier

Bert Maes van Ecologisch Adviesbureau Maes:

“Het is inderdaad met zekerheid een Zwarte populier (Populus nigra) en afgaande op de habitus ook de echte wilde autochtone varieteit. Een zeldzame boomsoort en sowieso zijn er weinig exemplaren van deze afmeting. Vanwege de zeldzaamheid en als cultuurhistorisch, ecologisch en genetisch erfgoed is er alle reden om te boom te behouden. Dergelijke vitale bomen kunnen bovendien nog tenminste honderd jaar ouder worden. Met enige creativiteit moet het goed mogelijk zijn om deze boom te behouden. Soms kan bijvoorbeeld een extra damwand of extra plaatselijke versteviging aan de rivierkant, de geplande versteviging van een dijklichaam onnodig of minder rigoureus maken. Binnen de waterstaat techniek worden wel vaker creatieve oplossingen gevonden”.

De Zwarte Populier aan de Waaldijk

Zwarte populier  (populus nigra) 

Het woord populier is afgeleid van het  woord Populus wat in het Latijns  ‘volk’ betekent.  Het deed de Romeinen denken aan het gemurmel van de mensenmassa. Peppel komt van het Griekse woord paipolos wat ‘trillen’ betekent omdat de bladeren bij weinig wind snel in beweging komen. In ons taalgebruik  komen deze woorden terug in bv ‘popelen van ongeduld’ en ‘trillen als een espenblad’. 

De zwarte populier kunnen meer dan 300 jaar oud worden en is één van de 40 soorten binnen dit plantengeslacht. Deze  inheemse boom kwam veel voor in het Rivierenland en Vlaanderen. Eind 19e eeuw wordt hij verdrongen door de Canadapopulier, die vanwege snelle groei na 30 jaar gerooid kan worden en daardoor economisch meer aantrekkelijk was.  

De populier is een grote inspiratie bron voor kunstenaars. “Denkend aan Holland…”van Marsman en “De populier” van Jan van Nijlen. Van Gogh schilderde meerdere populierenlaantjes en Goltzius schilderde de zusters van Pheaton die aan de oever van de Po in zwarte populieren veranderden. Ook figureert de populier vaak in landschapsfoto’s van bekende fotografen. Wim Huyser heeft zelfs meerdere boeken over de populier geschreven, terwijl Willem van Toorn in zijn boek ‘De Rivier’ het prachtige dijklandschap beschrijft, waarvan ‘onze’ zwarte populier deel uitmaakt. 

De zwarte populier wordt veelvuldig in de Griekse mythologie genoemd:  deze boom was gewijd aan de doodsgodin Hekate en witte abelen aan Persephone, godin van de wedergeboorte. Homerus schrijft over de Ida grot op Kreta, waar Zeus zijn eerste levensdagen doorbracht en waar een heilige populier stond(). We vinden deze boom ook terug in de Germaanse en de Romeinse godenverhalen en in veel volksverhalen. In de middeleeuwen zouden heksen in kruin van de zwarte populier vergaderen en er van de knoppen heksenzalf maken die hielp tegen jicht en ontstekingen. In de boomhoroscoop van de Kelten komt deze populier 3 x voor op de jaarkalender in tegenstelling tot andere bomen. In de vorige eeuw werden er populieren/peppels geplant als bruidsschat bij de geboorte van een dochter. Meisjes stopte stukjes haar in een boorgat van de boom in de hoop dat ze snel lang haar zouden krijgen. 

De zwarte populier is een boom met maatschappelijke en economische waarden. Deze soort wordt gebruikt als genenleverancier in veredelingsprogramma’s in een groot deel van de wereld, 63% van de cultuurpopulieren stamt op één of andere manier van de zwarte populier af. In Oost Europa worden ze veel geplant om bodemerosie tegen te gaan en vervuilde gebieden te bebossen. Behoud en monitoring van genetische bronnen is dus van groot belang, aangezien de zwarte populier één van de meest bedreigde boomsoorten is van Europa. Redenen hiervan zijn de  uitbreiding van landbouwactiviteiten, verstedelijking, genetische vervuiling en het reguleren van de waterstanden. 

Ook voor de biodiversiteit is de zwarte populier van belang. Het is het een waardplant voor een groot aantal bedreigde en algemeen voorkomend insecten en vlinder. Bijen kauwen hars uit de knoppen van o.a. de populier en vermengen dat met speeksel waardoor er een natuurlijk antibioticum ontstaat staat die hun samenleving beschermd tegen bacteriële infecties. In de hedendaagse natuurgeneeskunde wordt dat propolus genoemd en veel gebruikt. De zwarte populier groeit langzaam en heeft als belangrijk kenmerk gallen aan de bladsteel. De schors van de populier wordt graag gegeten door paarden en runderen en moet beschermd worden. 

Behalve z’n natuurlijke waarden heeft de zwarte populier ook een bijzondere erfgoedwaarde: de oude zwarte populier is een hoekboom. Destijds aangeplant op de hoek van drie percelen. Hoekbomen werden traditioneel gebruikt om de perceelgrenzen te markeren en zo grensbetwisting te voorkomen In tegenstelling tot grenspalen, was het onmogelijk om bomen te verplaatsen zonder sporen achter te laten (Zie ook Wikipedia).